Kolejny zamach na prawa członków spółdzielni mieszkaniowych. Wady nowego projektu USM autorstwa MRiT (zagadnienia wybrane)

Autor: Piotr Pałka

Projektowane zmiany w ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych, które ukazały się na stronach rządowego centrum legislacji w dniu 12 marca 2025 r. w sposób bezprawny ingerują w konstytucyjną zasadę wolności zrzeszania się i wynikającą z niej zasadę samostanowienia się, gdyż nie usprawiedliwiają one swojej ingerencji ważnym interesem publicznym ani żadną inną przesłanką ustanowioną w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Ale to nie wszystko.

Projekt ustawy pozostaje także w oczywistej sprzeczności z zapowiedziami Ministerstwa Rozwoju i Technologii w zakresie potrzeby wspierania i wykorzystywania potencjału budownictwa spółdzielczego. Rozwój bowiem budownictwa spółdzielczego uzależniony jest od stabilności samego prawa spółdzielczego, a funkcjonowanie spółdzielni mieszkaniowej powinno zostać pozostawione uznaniu samych członków w drodze regulacji statutowej, a nie narzuconych ustawowych rozwiązań, w dodatku pozostających w oczywistej sprzeczności z podstawowymi zasadami prawa.

Pełnomocnik członka spółdzielni

Zmiana, zgodnie z którą pełnomocnikiem członka, będącego osobą fizyczną może być osoba bliska członka, o której mowa w art. 2 ust. 5, adwokat lub radca prawny doprowadzi do paraliżu funkcjonowania walnych zgromadzeń spółdzielni mieszkaniowych albowiem:

• nie jest obiektywnie możliwe przeprowadzanie walnych zgromadzeń w spółdzielniach mieszkaniowych w sytuacji, w której miałyby one być przedmiotem dyskusji jak na sali sądowej, walne zgromadzenia spółdzielni mieszkaniowych to nie rozprawa sądowa;
• zorganizowane grupy przestępcze zyskałyby tym samym idealne narzędzie do wprowadzania swoich pełnomocników, których celem byłaby obstrukcja walnych zgromadzeń i przejmowanie prywatnego majątku członków;
• obsługa prawna spółdzielni mieszkaniowych to obsługa wszystkich organów i jej zadaniem już teraz jest wsparcie prawne dla samych członków spółdzielni mieszkaniowych, w tym również obecnych podczas walnych zgromadzeń.

Niezależnie od powyższego pragniemy zwrócić uwagę, że już teraz zgodnie z przepisem art. 36 §7 ustawy Prawo spółdzielcze w zw. z art 1 ust. 7 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, każdy członek ma prawo korzystania na własny koszt z pomocy prawnej lub pomocy eksperta, ale osoby te właśnie w celu przeciwdziałania paraliżowi i obstrukcji walnych zgromadzeń mają prawo świadczyć swoje doradztwo bezpośrednio członkowi, będąc obecnym na tym walnym zgromadzeniu, ale bez prawa zabierania głosu, gdyż w przeciwnym wypadku mogłoby dochodzić do sytuacji jak powyżej przedstawione.

Pełnomocnikiem osoba bliska

Ponadto, sam projekt ustawy poprzez zawężenie osób, które mogą być pełnomocnikami na walnych zgromadzeniach w spółdzielniach mieszkaniowych poza wskazanymi ww. przypadkami, wyłącznie do osób bliskich członka, o których mowa w art. 2 ust. 5 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych doprowadzi do wykluczenia m.in. osób samotnych mieszkających w spółdzielniach mieszkaniowych.

W świetle projektu np. osoba starsza, która nie ma osób bliskich albo te osoby bliskie nie mieszkają razem z taką osobą albo mieszkają w innym mieście, jest skazana na ustawowe wykluczenie z uczestnictwa w walnym zgromadzeniu spółdzielni mieszkaniowej albowiem, nie może ona udzielić pełnomocnictwa osobom bliskim bo ich nie ma, a sama ma trudności np. w poruszaniu się i nie może osobiście udać się na walne zgromadzenie, a nie stać ją na adwokata czy radcę prawnego, a gdyby chciała udzielić pełnomocnictwa swojej sąsiadce musiałaby w świetle projektu ustawy skłamać pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznać, że np. pozostaje we wspólnym pożyciu ze znajomą sąsiadką.

Wadliwe jest także odesłanie do art. 2 ust. 5 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Zgodnie z tym przepisem osobą bliską w rozumieniu ustawy jest zstępny, wstępny, rodzeństwo, dzieci rodzeństwa, małżonek, osoba przysposabiająca i przysposobiona oraz osoba, która pozostaje faktycznie we wspólnym pożyciu. Oznacza to, że w zakresie pojęcia osoby bliskiej występuje niezdefiniowane w ustawie pojęcie osoby pozostającej we wspólnym pożyciu, które wg orzecznictwa sądowego określa m.in. osobę, która pozostaje z inną osobą w takiej relacji faktycznej, w której pomiędzy nimi istnieją jednocześnie więzi duchowe (emocjonalne), fizyczne oraz gospodarcze (wspólne gospodarstwo domowe). Ustalenie istnienia takiej relacji, tj. „pozostawania we wspólnym pożyciu” jest możliwe także wtedy, gdy brak określonego rodzaju więzi jest obiektywnie usprawiedliwiony. Odmienność płci osób pozostających w takiej relacji nie jest warunkiem uznania ich za pozostających we wspólnym pożyciu¹⁾. Tym samym definicja ta będzie mogła prowadzić do nadużyć i wbrew oczekiwaniu samego Ministerstwa nie doprowadzi do poprawy sytuacji w spółdzielniach mieszkaniowych, ale ją pogorszy. Jedynym obiektywnym kryterium jest w tym wypadku przyjęcie w spółdzielniach mieszkaniowych analogicznego rozwiązania jakie przewiduje art. 36 §3 ustawy Prawo spółdzielcze, zgodnie z którym członek może uczestniczyć w walnym zgromadzeniu przez pełnomocnika, chyba że statut stanowi inaczej.

Z niezrozumiałych przyczyn w ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych stosowanie tego przepisu zostało wprost wyłączone na podstawie art. 8³ ust. 11¹. Konieczne jest zatem przyznanie członkom spółdzielni mieszkaniowych zarówno prawa do wyłączenia w statucie instytucji pełnomocnictwa, jak i możliwości określenia w statucie zasad, w oparciu o które instytucja pełnomocnictwa mogłaby funkcjonować. To zawsze powinna być indywidualna decyzja członków danej spółdzielni mieszkaniowej czy chcą oni, aby pełnomocnicy funkcjonowali czy też chcą, aby wprowadzić statutowe ograniczenie dla pełnomocników np. tylko w odniesieniu do członków danej spółdzielni mieszkaniowej. Ustawodawca nie może bowiem ingerować w konstytucyjną zasadę samorządności spółdzielczej, dyskryminując ewidentnie sektor spółdzielczości mieszkaniowej względem pozostałych branż spółdzielczych.

Projekt ustawy przewiduje, że do pełnomocnictwa udzielonego osobie bliskiej dołącza się oświadczenie, w którym pełnomocnik potwierdza pod rygorem odpowiedzialności karnej, że jest dla członka spółdzielni osobą bliską, o której mowa w art. 2 ust. 5. W oświadczeniu zamieszcza się klauzulę w brzmieniu: „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia”. Klauzula ta zastępuje pouczenie o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, a pełnomocnictwo złożone bez oświadczenia pełnomocnika, będącego osobą bliską członka, jest nieważne.

Ponadto, członek spółdzielni lub pełnomocnik jest obowiązany do doręczenia spółdzielni mieszkaniowej pełnomocnictwa wraz z oświadczeniem pełnomocnika, o którym mowa w ust. 12, w terminie nie krótszym niż 7 dni przed terminem posiedzenia walnego zgromadzenia lub jego pierwszej części.

Proponowana zmiana jest wadliwa z następujących przyczyn:

• projekt zakłada złożenie oświadczenia wyłącznie przez pełnomocnika, a więc członek spółdzielni mieszkaniowej może zostać w całości pozbawiony informacji na temat tego co oświadczył pełnomocnik w spółdzielni mieszkaniowej. Projekt nie przewiduje żadnego obowiązku poinformowania członka spółdzielni mieszkaniowej przez pełnomocnika lub przez spółdzielnię, jakie oświadczenie pełnomocnik złożył w spółdzielni mieszkaniowej. Projekt dopuszcza więc do wystąpienia sytuacji, w której pełnomocnik członkini albo członka spółdzielni mieszkaniowej, pozostających już w związku małżeńskim bez ich wiedzy, może np. oświadczyć w spółdzielni mieszkaniowej, że pozostaje z taką członkinią albo członkiem we wspólnym pożyciu;
• przechowywanie takich oświadczeń w spółdzielniach mieszkaniowych obejmujących dane wrażliwe np. w zakresie tego czy pełnomocnik pozostaje we wspólnym pożyciu z członkiem spółdzielni mieszkaniowej pozostawać będzie w oczywistej sprzeczności z unijnym rozporządzeniem RODO. Projekt ustawy nie określa nawet jak długo takie oświadczenia miałyby być przechowywane w spółdzielni mieszkaniowej. Biorąc pod uwagę, że zgodnie z przepisem art. 8³ ust. 1¹ zd. 4 ustawy o spółdzielnia mieszkaniowych lista pełnomocnictw podlega odczytaniu po rozpoczęciu walnego zgromadzenia, nie jest jasne czy takie oświadczenie również miałoby być przedstawiane wszystkim zgromadzonym na walnym zgromadzeniu. Tak samo nie jest jasne, czy mając na uwadze, że zgodnie z art. 8³ ust. 1¹ zd. 3 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych pełnomocnictwo powinno być dołączone do protokołu walnego zgromadzenia czy takie oświadczenie również miałoby być dołączane do protokołu z walnego zgromadzenia i czy dane wrażliwe członków byłyby w takim wypadku dostatecznie chronione;
• proponowane w projekcie rozwiązanie, w świetle którego takie oświadczenia miałyby być składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, z uwagi na objęcie definicją osoby bliskiej także osób pozostających we wspólnym pożyciu naruszenie będzie nie do udowodnienia w zakresie przypisania odpowiedzialności karnej jak za składanie fałszywych zeznań;
• proponowane rozwiązanie oznacza de facto i de iure pozbawienie spółdzielni mieszkaniowych jakichkolwiek narzędzi do weryfikowania, czy pełnomocnictwo albo oświadczenie zostały złożone za wiedzą i zgodą członka spółdzielni mieszkaniowej.

Prawo nie działa wstecz

W projekcie błędnie również wskazano, że do spraw sądowych wszczętych i niezakończonych prawomocnym orzeczeniem przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, albowiem, jeżeli np. w spółdzielni mieszkaniowej toczyłby się spór sądowy w zakresie dotyczącym instytucji pełnomocnictwa, to do takiej sprawy sądowej w świetle projektu ustawy należałoby stosować nowe nieobowiązujące wcześniej przepisy prawa materialnego, co stanowi oczywiste naruszenie konstytucyjnej zasady, zgodnie z którą prawo nie może działać wstecz (lex retro non agit).

Całkowicie niezrozumiałe jaki sens miałoby mieć wprowadzenie rozwiązania, zgodnie z którym spółdzielnie mieszkaniowe, które od dnia 1 stycznia 2025 r. do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy przeprowadziły głosowania nad uchwałami walnego zgromadzenia w trybie art. 15zzzr ustawy, o której mowa w art. 3 niniejszej ustawy, do dnia 31 grudnia 2025 r. miałyby zwołać walne zgromadzenie w trybie art. 8³ ustawy zmienianej w art. 1. Jeżeli wolą projektodawcy jest odejście od stosowania ww. art. 15zzzr w odniesieniu do spółdzielni mieszkaniowych i jednocześnie potwierdza on w projekcie, że przepis ten ma obecnie zastosowanie do spółdzielni mieszkaniowych, to wprowadzanie dodatkowego obowiązku zwołania w takim wypadku walnego zgromadzenia należy uznać za nadmiarowe i mogące jedynie narazić członków spółdzielni mieszkaniowej na dodatkowe koszty z tym związane w sytuacji, w której same przepisy ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych przewidują już obecnie możliwość wystąpienia w każdym czasie przez członków z żądaniem zwołania walnego zgromadzenia²⁾.

¹ tak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 25 lutego 2016 r., sygn. akt. I KZP 20/15

² zob.: art. 83 ust. 3–5 USM