Powszechna Spółdzielnia Mieszkaniowa „Przymorze” umiejscowiona jest w dzielnicy Gdańska – Dolna Oliwa. Prace budowlane rozpoczęto w kwietniu 1959 roku, zaś pierwsze mieszkania oddano do użytku w przeddzień 1 maja 1960 roku. Równocześnie z budową „Małego Przymorza” rozpoczęto budowę „Dużego Przymorza”, czyli flagowych falowców. Na przestrzeni lat udało nam się stworzyć ogromny kompleks, zawierający ponad 15 000 mieszkań.
Powrót Gdańska do Polski, jego powojenna odbudowa i atrakcyjne położenie spowodowały napływ ludności polskiej przesiedlonej z różnych regionów Polski. Dość szybko dał znać o sobie kryzys mieszkaniowy. „Odwilż” po październiku 1956 roku przyczyniła się między innymi do powstawania spółdzielni mieszkaniowych.
W pierwszym półroczu 1957 roku przyjęto akty ustawodawcze o decydującym znaczeniu dla rozwoju spółdzielczości mieszkaniowej, między innymi uchwałę o pomocy państwa dla budownictwa mieszkaniowego z udziałem środków własnych ludności oraz ustawę o sprzedaży przez państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych. Sprzyjało to powstawaniu spółdzielni mieszkaniowych. Pod koniec lat 50. w Gdańsku istniało 13 małych spółdzielni mieszkaniowych. Największa spośród nich, Spółdzielnia Nauczycielska, zajęła się budową plomb i małych osiedli. Istniała także Dyrekcja Budowy Osiedli Robotniczych, która miała pierwszeństwo w uzyskiwaniu lokalizacji i w pewnym sensie była monopolistą. Z jej inicjatywy powstawały liczne osiedla domów jednorodzinnych.
Wczesną jesienią 1958 roku grupa działaczy społecznych i gospodarczych opracowała koncepcję budowy dużej i powszechnej spółdzielni mieszkaniowej. I Walne Zgromadzenie odbyło się w lutym 1959 roku w gmachu Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku. 36 osób złożyło podpisy pod dokumentem założycielskim i stało się członkami założycielami nowej Powszechnej Spółdzielni Mieszkaniowej. Patronat nad Spółdzielnią roztoczyło Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej i Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Podczas pierwszego Walnego Zgromadzenia zatwierdzono nazwę „Przymorze”.
Od osady do Gdańskiego Żoliborza
Przymorze to najstarsza udokumentowana nazwa topograficzna na tym terenie – została zanotowana jako „Primore” w dokumencie z 1279 roku. Był to przywilej włocławskiego biskupa Albierza i odnosił się do osady położonej w pobliżu morza, inaczej „przy morzu”.
Osada „Primore” należała do klasztoru Cystersów w Oliwie. Funkcjonował tu młyn wodny na Potoku Oliwskim. Później pojawiła się nazwa „Hammer” lub „Konradshammer”, co oznaczało, że istniała tutaj kuźnia.
Dziś na tym terenie pozostała grobla, staw, park z fragmentami dawnego dworu i kompleks Uniwersytetu Gdańskiego. Park został zrewaloryzowany w 1995 roku. Tereny PSM „Przymorze” są zlokalizowane w dzielnicy Gdańska – Dolna Oliwa. Nazwa PSM „Przymorze” z czasem w opinii społecznej Gdańska i szeroko pojętych okolic utrwaliła się jako nazwa miejscowa. Od czerwca 2016 roku Przymorze Wielkie jest dzielnicą Gdańska.
Obszar pod przyszłe osiedla był tzw. „szczerym polem” z wysoką trawą, starymi rozłożystymi lipami przy polnej drodze, kopcami kartofli i pasącymi się krowami. Kompletne odludzie, bez żadnego uzbrojenia, w sąsiedztwie lotniska. 180 ha tych terenów nowopowstała Spółdzielnia uzyskała od Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych, oddzielone od wschodu wybrzeżem Zatoki Gdańskiej, od zachodu starą zabudową Oliwy, od południa lotniskiem, od północy torami Wyścigów Konnych w Sopocie. Głos Wybrzeża entuzjastycznie pisał: „… zbudujemy Gdański Żoliborz”. Zaplanowano budowę 20 tysięcy mieszkań. Do sierpnia 1959 roku przygotowano projekty do pierwszego etapu realizacji, w praktyce dla budowy tzw. Małego Przymorza, obejmującego 4-piętrowe budynki.
Pierwsze prace budowlane w kwietniu 1959 roku podjęło Gdańskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Miejskiego. Ukończono go w kwietniu 1960 roku i w maju klucze otrzymało pierwszych 16 lokatorów. W tamtym czasie droga była nieutwardzona, a jedynym środkiem komunikacji była odległa linia kolejki elektrycznej. „Długo brnęliśmy w kałużach błota i chodziliśmy po bezdrożach, nie było dróg dojazdowych, a te co były, były w takim stanie, że nawet taksówkarze nie chcieli jechać i nieraz trzeba było z dzieckiem na ręku i zakupami iść do domu, a ten dom był tak daleko, ale był, choć chciało się by był piękny, wygodny, otoczony zielenią i kwiatami” – wspominała z okazji 20-lecia PSM „Przymorze” jedna z wieloletnich działaczek Rady Spółdzielni PSM „Przymorze”.
O sklepach trudno było nawet marzyć. Projekt przewidywał dwie lokalizacje dla ośrodków usług: handlowych, rzemieślniczych, socjalnych oraz administracyjnych, każdy na 10.000 mieszkańców. Na realizację trzeba było czekać kilka lat. Kompleks „Małe delikatesy” przy ul. Śląskiej uruchomiono około 1965 roku. Powstał wówczas i wiele lat funkcjonował Komitet Sklepowy złożony z okolicznych mieszkańców, który czuwał nad prawidłowym zaopatrzeniem, pilnował porządku, a nawet uczciwości sprzedawców wobec klienta. Był to przejaw szeroko upowszechnionej samorządności mieszkańców.
„Małe Przymorze” zbudowano w latach 1959–1964. Liczy ono 48 budynków mieszkalnych i 9 obiektów handlowo-usługowych. W 1964 roku oddano do użytku pierwszą szkołę podstawową. Na 25-lecie PSM „Przymorze” pisano: „Małe Przymorze” ma inny kształt architektoniczny. Zabudowa ma charakter intymny. Lokatorzy znają się wzajemnie. Nie są przytłoczeni wielkością, anonimowością i masowością mieszkańców” (– „Głos Wybrzeża”, marzec 1984 roku).
Falowce i morki na Dużym Przymorzu
Równocześnie z budową „Małego Przymorza” zaczęto planować budowę tzw. „Dużego Przymorza” – „falowców” inaczej zwanych „galeriowcami” oraz budynków czteropiętrowych zwanych „morkami” od nazwiska ich projektanta. Budowę pierwszych budynków 5-kondygnacyjnych rozpoczęto w 1964 roku, a w latach 1966–1967 prowadzono budowę „falowców” 11-kondygnacyjnych. W tym czasie CZSBM, czyli Centralny Związek Spółdzielczości Budownictwa Mieszkaniowego, na polecenie ówczesnych władz państwowych wprowadził tzw. wskaźnik jednostkowy kosztów budowy 1 mkw. mieszkania, co znacznie obniżyło standard budowanych mieszkań. Odbywało się to kosztem jakości materiałów używanych do budowy i oszczędnym projektowaniem mieszkań.
W roku 1971 osiągnięto stan ponad trzydziestu tysięcy złożonych wniosków o członkostwo – o 100 proc. więcej niż wynosiła programowa chłonność terenu PSM „Przymorze”. Stało się to pretekstem do pozyskania terenów polotniskowych i utworzenia nowej spółdzielni „Zaspa” w 1973 roku. Intensywna zabudowa Przymorza trwała do 1976 roku. W szczytowym okresie inwestycyjnym przekazywano około 1,5 tys. mieszkań rocznie. Po wybudowaniu i zasiedleniu pierwszych budynków wiele prac w tworzeniu infrastruktury i małej architektury wykonali sami mieszkańcy w czynie społecznym. Przyczyniły się w dużej mierze do tego powstające od 1961 roku Komitety Blokowe, które z czasem przekształciły się w Radę Osiedlową. Ludzie samorzutnie garnęli się z własnym sprzętem do prac społecznych: wywozili gruz, przygotowywali ziemię pod trawniki, sadzili drzewa i krzewy, budowali skromne placyki dla dzieci. Mieszkańcy wykonali przyłącza i centralę telefoniczną, bulwar spacerowy, boiska szkolne, obiekt TKKF. Zbudowano siedem przedszkoli przy niewielkiej pomocy finansowej miasta.
Komfort i dobre samopoczucie mieszkańców
Od momentu powstania, Powszechna Spółdzielnia Mieszkaniowa „Przymorze” w Gdańsku nieustannie dba o dobre samopoczucie mieszkańców. Na terenie PSM „Przymorze” znajdują się wszystkie obiekty niezbędne, by żyć komfortowo – nie tylko centrum usługowo-handlowe, ale również ośrodki zdrowia oraz kościoły. Dla rodzin z dziećmi dużym ułatwieniem jest bliskie sąsiedztwo szkoły oraz bibliotek, które aktywnie współpracują z klubami osiedlowymi. Te ostatnie i domy kultury posiadają szeroką ofertę kształcenia i rozwoju nie tylko najmłodszych. PSM „Przymorze” organizuje czas wolny również przedstawicielom starszego pokolenia poprzez różne formy aktywności: od działań artystycznych poprzez wycieczki i wydarzenia, aż po zajęcia sportowe. To miejsce tętniące życiem, w którym wszystko jest na wyciągnięcie ręki.
/Zdjęcia: SM „Przymorze”/
POWSZECHNA SPÓŁDZIELNIA MIESZKANIOWA „PRZYMORZE”
ul. Czarny Dwór 12, 80–365 Gdańsk
tel. 58 553 17 07
e-mail: biuro.zao@przymorze.gda.pl
www.przymorze.gda.pl
