Autor: Jacek Frydryszak, Piotr Kwiatkowski
W artykule dotyczącym odpłatnego przekazywania sieci wodociągowych i kanalizacyjnych do majątku dostawcy, wspólnie z panem mecenasem Piotrem Kwiatkowskim omówiliśmy wątpliwości, związane z rozpoczęciem terminu biegu przedawnienia w przypadku roszczenia wskazanego ww art. 49 §2 Kodeksu cywilnego.
Pan mecenas, posiłkując się wyrokami Sądu Najwyższego, stoi na stanowisku, że w przypadku urządzeń wybudowanych i przyłączonych do sieci przed dniem wejścia w życie wskazanego wyżej przepisu, data rozpoczęcia biegu przedawnienia jest datą wejścia przepisu w życie. Ja, zastrzegając, że nie jestem prawnikiem, poddałem w wątpliwość taką interpretację uważając, że datą rozpoczęcia biegu przedawnienia powinno być wystąpienie z roszczeniem przez jedną ze stron (w tym przypadku przez dostawcę lub odbiorcę). W przypadku roszczeń majątkowych w postępowaniach administracyjnych, które co do zasady nie ulegają przedawnieniu, czasami wprost jest zapisane, że roszczenia należy zgłaszać do jakiejś konkretnej daty, a jeśli podmiot uprawniony tego nie uczyni roszczenie wygasa – np. przywołany przeze mnie we wspomnianym na wstępie artykule przepis art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998: przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną, w którym wskazano dzień 31 grudnia 2005 roku jako datę graniczną zgłaszania roszczeń. Podobnie wygląda np. zapis art. 208 ust. 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami, który brzmi: „Roszczenia, o których mowa w ust. 2, wygasły, jeżeli wnioski w tej sprawie nie zostały złożone do dnia 31 grudnia 1996 r.”. Natomiast w art. 209 tejże ustawy zapisano: „Osoby, które uzyskały prawo zabudowy nieruchomości ustanowione przed dniem wejścia w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o prawie zabudowy (DzU poz. 280), mogą żądać przekształcenia tego prawa w użytkowanie wieczyste.(…)” – w tym artykule nie wskazano daty, do której roszczenia należy zgłaszać, zatem roszczenie nie ulega przedawnieniu. Omawiany przez nas problem z art. 49 §2 Kodeksu cywilnego nie jest postępowaniem administracyjnym, nie mniej jednak stanowi stosunkowo specyficzną relację pomiędzy dłużnikiem i wierzycielem. W większości przypadków, jak sądzę, roszczenia majątkowe wynikają z zawartych umów lub innych dokumentów łączących strony. Tutaj mamy do czynienia z roszczeniem majątkowym wynikającym wprost z ustawy, nie istnieją natomiast żadne dokumenty dwustronne w tym zakresie.
Na wstępie trzeba powiedzieć skąd w ogóle wziął się problem. Otóż nowelizując Kodeks cywilny w art. 49 §1 zapisano: „Urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa.” W ten sposób wyłączono generalną zasadę superficies solo cedit (z łac. – co jest trwale związane z gruntem (jak budynki, drzewa), staje się częścią tego gruntu i należy do właściciela gruntu). Oznacza to, że te urządzenia stały się odrębnymi rzeczami ruchomymi (majątkiem), które mogą być przedmiotem obrotu. Skoro tak, to w art. 49 §2 dano stronom stosowne uprawnienia, przypomnijmy: „Osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń, o których mowa w §1, i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Z żądaniem przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca.” Przeanalizujmy literalne znaczenie podkreślonego fragmentu – pewne jest, że odbiorca może żądać aby przedsiębiorca nabył (nie używa się określenia „kupił”) urządzenia, czyli odbiorca ma roszczenie o nabycie majątku przez przedsiębiorstwo przesyłowe. Co się jednak stanie, jeśli odbiorca nie będzie chciał wynagrodzenia za przekazywane urządzenia? Czy jego roszczenia mają wówczas charakter majątkowy i podlegają przedawnieniu na zasadach ogólnych? Chyba nie, przecież on nie chce żadnych pieniędzy. Podsumujmy: przedsiębiorca na żądanie odbiorcy musi nabyć własność urządzeń, ale strony mogą się umówić, że przedsiębiorca nie będzie musiał za nie płacić. Ciekaw jestem opinii pana mecenasa Kwiatkowskiego do postawionej przeze mnie tezy.
Określenie terminu początku biegu przedawnienia
W art. 120 §1 Kodeksu cywilnego zapisano: „Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie.” Jeśli roszczenie wynika np. z umowy, to wymagalność spełnienia roszczenia jest jasno określona, np. termin zapłaty czynszu, ale w przypadku omawianym konkretnej daty nie ma. Zgodnie z opinią pana mecenasa, jeśli urządzenia były przyłączone do przedsiębiorstwa po dniu wejścia w życie art. 49 KC, to wówczas bieg terminu przedawnienia liczy się od daty przyłączenia, a jeśli przyłączenie miało miejsce przed datą wejścia w życie tego przepisu to bieg przedawnienia liczy się od daty wejścia w życie art. 49 KC (a nie tak jak ja sądziłem od daty zgłoszenia roszczenia przez jedną ze stron) – oznacza to, że w tym dniu roszczenie stało się wymagalne. Analizując dalej przepisy art. 120 KC należy uznać jednak, że aby druga strona mogła odnieść się do wskazanego w przepisie żądania, to jeden z podmiotów uprawnionych musi z takim żądaniem wystąpić i wówczas będzie zatem miało zastosowanie drugie zdanie: „(…) Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie.” Ciekawe jest to, co oznacza podkreślona część tego zdania i jaki to jest najwcześniej możliwy termin. Podejrzewam, że dla większości małych spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych oraz przede wszystkim dla odbiorców indywidualnych ten termin nie nastąpił do chwili obecnej z prostego powodu – te podmioty w ogóle nie mają świadomości swoich uprawnień wynikających z zapisów art. 49 KC, ponieważ z reguły nie dysponują profesjonalną obsługą prawną. Co oznacza zatem taka sytuacja? Według mojej opinii sprawa jest stosunkowo prosta. Przedsiębiorstwa wskazane w art. 49 KC to ogromne podmioty często z dużym udziałem Skarbu Państwa lub gminy. Tak niejasno sformułowany przepis oraz, nie mam złudzeń, że również wpływ na jego interpretację (tzw. doktrynę) pozwala na zaoszczędzenie gigantycznych pieniędzy. Oczywiście każdy z nas powinien znać i stosować się do zasady, że „nieznajomość prawa szkodzi”. Pamiętajmy jednak o zapisach art. 5 Kodeksu cywilnego: „Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego.” Czy pozbawienie, de facto możliwości realizacji przysługujących im roszczeń, wielu obywateli nie narusza tej zasady? Moim zdaniem tak. Obowiązująca interpretacja wskazanego przepisu, ale z pewnością i wielu innych, chociażby dotyczących roszczeń wynikających z tzw. służebności przesyłu – to temat na odrębny artykuł. Wygląda to bowiem mniej więcej tak: wprowadzamy przepis dający pewne uprawnienia, każdy obywatel może się z nim formalnie zapoznać, ale jak się nie zapozna w określonym terminie – to jego strata. Trzeba również pamiętać, że tak jak wyżej wskazałem, z pewnością wszystkie przedsiębiorstwa wymienione w przepisie dobrze go znają. A co na to pan mecenas Kwiatkowski?
Sądy kategorycznie odrzucają pogląd, jakoby wymagalność roszczenia zależała od faktycznego wystąpienia z żądaniem przez uprawnionego. Zgodnie z art. 120 §1 KC, bieg terminu przedawnienia (a zatem i moment wymagalności roszczenia) łączy się z najwcześniejszym obiektywnie możliwym terminem spełnienia świadczenia przez dłużnika. Innymi słowy, jeśli zobowiązanie ma charakter bezterminowy (ustawa nie wyznacza daty wykonania), przyjmuje się, że roszczenie staje się wymagalne niezwłocznie po tym, gdy wierzyciel mógł wezwać dłużnika do wykonania świadczenia w najwcześniejszym możliwym terminie. Sąd Najwyższy wyjaśnia to obrazowo: jest to hipotetyczny moment, w którym wierzyciel mógłby wystąpić do sądu z pozwem, a sąd – gdyby w tym momencie pozew wniesiono – mógłby orzec o obowiązku świadczenia.
W kontekście art. 49 §2 KC oznacza, że roszczenie powstaje i staje się wymagalne z chwilą spełnienia przesłanek ustawowych (wybudowania urządzeń z własnych środków przez inwestora i przyłączenia ich do sieci przedsiębiorstwa) oraz obowiązywania samej normy prawnej. Jeżeli urządzenia zostały przyłączone już po wejściu w życie art. 49 §2 KC (tj. po 3 sierpnia 2008 r.), roszczenie powstaje i jest wymagalne z chwilą faktycznego przyłączenia – wszystkie przesłanki są wtedy spełnione. Natomiast, jeśli urządzenia przyłączono wcześniej (np. w 2005 r.), to przed 3 sierpnia 2008 r. w ogóle nie istniała podstawa prawna takiego roszczenia. W takim przypadku dopiero wejście w życie nowelizacji dodającej art. 49 §2 KC (3 sierpnia 2008 r.) sprawiło, że roszczenie „zaistniało” po stronie inwestora – i od tego dnia należy liczyć jego wymagalność.
W orzecznictwie i doktrynie panuje również zgoda co do tego, że roszczenie z art. 49 §2 KC ma charakter majątkowy i jako takie podlega ogólnym zasadom przedawnienia (art. 117 i 118 KC), chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Skoro art. 49 §2 KC nie wprowadza żadnego specjalnego terminu, to obowiązują terminy ogólne – obecnie 6 lat dla roszczeń nie związanych z działalnością gospodarczą albo 3 lata dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą. Początek biegu terminu należy – zgodnie z art. 120 §1 KC – wiązać z dniem wymagalności roszczenia, a nie z chwilą podjęcia czynności przez uprawnionego. Sądy akcentują również, że art. 120 §1 zd. 2 KC wprost odrzuca utożsamianie początku biegu przedawnienia z działaniem wierzyciela, jeśli wymagalność zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, to bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął tę czynność w najwcześniejszym obiektywnie możliwym terminie spełnienia świadczenia przez dłużnika.
Aby zrozumieć, dlaczego nawet rezygnacja z wynagrodzenia nie ratuje roszczenia inwestora przed przedawnieniem (jak sugeruje J. Frydryszak), musimy najpierw wyjaśnić fundamentalny podział w prawie cywilnym: co tak naprawdę decyduje o tym, czy roszczenie ma charakter majątkowy, czy niemajątkowy.
O „majątkowym” charakterze sprawy nie decyduje żądanie zapłaty konkretnej kwoty
W doktrynie prawa cywilnego przyjmuje się inne kryterium:
- prawa niemajątkowe chronią sferę osobistą człowieka – jego godność, wizerunek, nazwisko, twórczość czy władzę rodzicielską. Są nierozerwalnie związane z osobą i z reguły nie mają bezpośredniego wymiaru rynkowego.
- Prawa majątkowe, które służą realizacji interesu ekonomicznego uprawnionego. Dotyczą one stanu posiadania, aktywów i pasywów. Do tej kategorii należą nie tylko roszczenia o zapłatę, ale wszelkie prawa do rzeczy (własność, użytkowanie).
Przekładając tę teorię na grunt art. 49 KC, sytuacja staje się jasna. Urządzenia przesyłowe (rury, kable, stacje trafo) z chwilą ich trwałego przyłączenia do sieci przedsiębiorstwa stają się – jak zgodnie potwierdzają sądy i komentatorzy – samoistnymi rzeczami ruchomymi. Urządzenia te są wymiernym składnikiem mienia. Zostały wytworzone konkretnym kosztem (materiały, robocizna) i przedstawiają określoną wartość rynkową lub odtworzeniową. Nie są w żaden sposób związane z dobrami osobistymi inwestora – są czystym kapitałem, elementem infrastruktury i z całą pewnością stanowią wartość majątkową.
Jeżeli zatem inwestor – za J. Frydryszakiem – mówi: „przekazuję te urządzenia, ale nie chcę za nie pieniędzy”, to w świetle prawa dokonuje on czynności rozporządzającej swoim majątkiem pod tytułem darmym (analogicznie do darowizny). Nadal jednak – tak jak darowizna mieszkania czy samochodu – jest to czynność bez wątpienia majątkowa.
Tym samym, zatoczyliśmy logiczne koło, skoro roszczenie ma charakter majątkowy i ma charakter bezterminowy w rozumieniu istnienia daty granicznej, do której można z uprawnienia korzystać, to jednocześnie podlega pod obowiązujące przepisy ogólne, dotyczące terminów przedawnienia roszczeń o charakterze majątkowym, podobnie jak terminów wymagalności tych roszczeń, o których traktuje przywoływany już kilkukrotnie art. 120 KC.
Ostatnią kwestią wymagającą wyjaśnienia jest możliwość powołania się na zarzut nadużycia prawa podmiotowego w stosunku do przedsiębiorstwa, które zgłosiłoby zarzut przedawnienia w toku procesu sądowego.
Zastosowanie art. 5 KC w obronie przed zarzutem przedawnienia jest co do zasady możliwe, ale tylko w okolicznościach absolutnie wyjątkowych. Utrwalony jest pogląd, że samo upływanie terminu i podniesienie zarzutu przedawnienia przez pozwanego mieści się w granicach przysługującego mu prawa.
Dopiero gdyby korzystanie z tego prawa rażąco naruszało zasady uczciwości czy sprawiedliwości sąd może uznać taki zarzut za nadużycie prawa. Pomimo, że przy ocenie, czy zachodzi nadużycie, bierze się pod uwagę całokształt okoliczności po obu stronach stosunku prawnego, to ciężar wykazania wyjątkowych przesłanek spoczywa na kwestionującym zarzut przedawnienia zgodnie z art. 6 KC.
Co na to sądy?
W kontekście przedmiotu naszych rozważań należy dostrzec, że w sprawach dotyczących roszczeń opartych na art. 49 §2 KC i analogicznych (np. art. 208 UGN) sądy jak dotąd nie dopatrzyły się takich nadzwyczajnych okoliczności. Np. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 06.02. 2019, (sygn. akt: V ACa 317/18). sąd wyraźnie stwierdził, że nie zachodziły żadne szczególne uwarunkowania, które czyniłyby podniesienie zarzutu przedawnienia sprzecznym z zasadami współżycia społecznego, albowiem powódka (spółdzielnia) nie wykazała, by pozwane miasto w jakikolwiek sposób utrudniało jej wcześniejsze dochodzenie roszczeń lub wprowadzało ją w błąd – a sama zwlekała wiele lat z wystąpieniem z pozwem. W rezultacie sąd oddalił powództwo jako przedawnione, nie znajdując podstaw do zastosowania art. 5 KC.
Tożsame stanowisko prezentował Sąd Najwyższy w licznych orzeczeniach. Potwierdza to m.in. wyrok SN z 18 maja 2006 r. (sygn. akt: IV CK 367/05), gdzie wskazano, że zastosowanie art. 5 KC wobec zarzutu przedawnienia nie musi być związane z negatywną oceną zachowania pozwanego (np. celowego utrudniania dochodzenia roszczeń), ale zawsze wymaga analizy całokształtu okoliczności. Innymi słowy, nawet jeśli przedsiębiorstwo „skorzystało” na nieświadomości spółdzielni, nie oznacza to automatycznie, że sąd odmówi mu ochrony w postaci przedawnienia – o ile nie towarzyszyły temu dodatkowe, naganne okoliczności.
W tym stanie rzeczy, dotychczasowa praktyka orzecznicza jasno pokazuje, że sądy niezwykle rzadko uznają powołanie się na przedawnienie za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W realiach typowej sprawy o wykup infrastruktury (gdzie obie strony działały formalnie zgodnie z prawem, a jedynie uprawniony przegapił termin) szanse na skuteczne odparcie zarzutu przedawnienia w oparciu o art. 5 KC są moim zdaniem minimalne.
Pamiętajmy też o tym, że przedawnienie pełni ważną funkcję stabilizującą stosunki prawne. Gdyby roszczenie z art. 49 §2 KC w praktyce nie przedawniało się (jak chciałby Frydryszak), inwestor mógłby nawet przez kilkadziesiąt lat zwlekać z żądaniem, co dla przedsiębiorstw byłoby źródłem ciągłej niepewności i potencjalnie znacznych, nieplanowanych obciążeń finansowych. Ustawodawca – milcząc co do terminów – inkorporował zatem roszczenie w ogólny reżim prawa cywilnego, w tym przedawnienia.
Podsumowując, wątpliwości co do zgodności praktyki z celem przepisu wynikają, jak widać, z kolizji dwóch wartości: ochrony słusznych interesów inwestora versus pewności obrotu i ograniczenia dawnych roszczeń. Jacek Frydryszak zdaje się stać na stanowisku, że praktyczne zastosowanie art. 49 §2 KC – szczególnie w kontekście przedawnienia – zaprzecza w pewnym stopniu celowi, jakim było sprawiedliwe rozliczenie nakładów inwestora, co na poziomie aksjologicznym jest dla mnie całkowicie zrozumiałe.
Jednak orzecznictwo, konsekwentnie opowiada się po stronie rygorystycznego przestrzegania terminów przedawnienia, skutkiem czego, wielu inwestorów utraciło możliwość dochodzenia zapłaty z powodu upływu czasu, co z kolei budzi poczucie niesprawiedliwości z ich perspektywy.
Z drugiej strony, przedsiębiorstwa przesyłowe i gminy zyskały pewność prawną co do zamknięcia potencjalnych roszczeń sprzed lat. Jak ujął to Sąd Najwyższy, roszczenia te mają klasyczny majątkowy charakter i należy się liczyć „ze wszystkimi wynikającymi z tego konsekwencjami, w tym przede wszystkim z upływem terminów przedawnienia”.
Wyjaśnienia mecenasa Kwiatkowskiego są wnikliwe, z pewnością trafne i niebudzące zastrzeżeń ściśle prawnych. Nadal jednak pozostaje pytanie, czy na pewno tak być powinno, że wiele mniejszych podmiotów i osób fizycznych nigdy nawet się nie dowie, że mogło uzyskać często duże pieniądze z tytułu przysługujących im roszczeń. Moja odpowiedź brzmi – tak być nie powinno. Nie wiem ile jest w polskim prawie podobnych przepisów ale z pewnością setki i „zaoszczędzone” przez różne podmioty i instytucje pieniądze (intuicyjnie wyczuwam, że są to głównie podmioty publiczne lub przynajmniej częściowo publiczne) idą w miliardy. Czy można coś poprawić w podobnych sytuacjach? Chyba można, wystarczy przeprowadzić akcję informacyjną np. w mediach publicznych. Czy tak będzie? Nie, tak nie będzie, ponieważ polityka naszego państwa od wielu dziesięcioleci nosi znamiona filozofii Kalego.

